środa, 5 listopada 2014

Od zwoju do... kodeksu



Materiał pisarski, którego używali starożytni Grecy do utrwalania tekstu był bardzo różnorodny, począwszy od liści palmowych, poprzez korę drzew, płótno, a skończywszy na papirusie i tabliczkach metalowych lub drewnianych. W życiu codziennym największą popularnością cieszyły się tabliczki drewniane i ten sposób utrwalania myśli ludzkiej przetrwał aż do średniowiecza. Aby pismo było lepiej widoczne tabliczki najczęściej malowano na biało, a następnie pokrywano je warstwą wosku, który ułatwiał pisanie. Stopniowo zaczęto łączyć tabliczki w wiązki, co było wygodniejsze w użyciu. Pismo na takiej tabliczce niestety nie należało do starannych, a ograniczona ilość miejsca do pisania uniemożliwiała rozpowszechnianie takich tabliczek jako nośnika długich tekstów. Jednakże wiązka taka stała się prototypem postaci książki, tzw. kodeksu, który zdobył popularność około III i IV wieku p.n.e. 

Papirusowy zwój



W starożytnej Grecji najbardziej typową postacią książki był zwój papirusu. Używano go przynajmniej od VI wieku p.n.e., a książkę jako przedmiot utrwalający i rozpowszechniający treści literackie stworzyli Grecy około V wieku p.n.e. Początkowo szata zewnętrzna takiej książki nie była zbyt piękna. Uległa ona zmianom w III wieku p.n.e., kiedy to kopiści zatrudnieni w Bibliotece Aleksandryjskiej ustalili normy techniczno-wydawnicze: ujednolicono format oraz maksymalną objętość zwoju. Wysokość zwoju wahała się od 15 do 30 cm. Rękopis otrzymywał tytuł, który zamieszczano na początku lub na końcu dzieła. Dla wygody w trakcie czytania usztywniano zwój drążkami drewnianymi lub kościanymi. Zwoje przenoszono w specjalnych pojemnikach, tzw. capsach.  Książka w postaci zwoju wraz z upadkiem kultury starożytnej przestała odgrywać dawną rolę i została zastąpiona kodeksem. 


Wówczas na większą skalę jako materiału piśmiennego zaczęto używać pergaminu. Była to specjalnym sposobem garbowana skóra koźla, owcza lub cielęca. Najdelikatniejszym gatunkiem pergaminu był velin, którego nazwa pochodzi od miasta Pergamon, słynącego z jego wyrobu. Podobnie jak z papirusu w początkowym okresie tworzono z niego taśmy i zwoje. Szersze rozpowszechnienie pergaminu przypada na IV wiek n. e., ale dopiero w wieku VIII zdołał on wyprzeć papirus. Czym pisano na pergaminie? Z początku trzciną, a od wieku V piórami ptasimi, głównie gęsimi. 


Pergamin i papier z biegiem czasu wyeliminowały niewygodny w użyciu zwój, doprowadzając do powstania nowej formy książki – kodeksu. Pierwowzorem kodeksu były wiązki tabliczek drewnianych zwanych przez Rzymian – caudex (kloc drzewny), łączonych zazwyczaj po dwie, trzy i więcej za pomocą kółek i sznurków w tzw. dyptychy, tryptychy czy poliptychy. Zamiast zwijać kartkę wystarczało ją przełamać, złożyć i kilka lub kilkanaście takich kart poskładanych po dwie (binion), trzy (ternion), cztery (quaternion – najczęściej stosowany) czy nawet więcej tworzyło pierwsze kodeksy, które zszywano, aby się nie rozsypały.

wtorek, 4 listopada 2014

Biblioteka Aleksandryjska... Musejon


Popiersie Ptolemeusza Sotera, Luwr
Muzeum

W Aleksandrii w III w. p.n.e. Ptolemeusz I Soter założył tzw. Musejon. Był to rodzaj instytutu naukowo-badawczego, w którym uczeni mogli oddawać się studiom, a dla przeprowadzania swych badań mieli otrzymać zaplanowany na 200 tysięcy ksiąg bogaty księgozbiór. Myśl tę urzeczywistnił dopiero Ptolemeusz II Filadelfos. Postanowił zgromadzić całe piśmiennictwo greckie dostępne za jego czasów i w tym celu wysłał swoich agentów w najodleglejsze zakątki rejonu Morza Śródziemnego w poszukiwaniu cennych rękopisów. Dla zdobycia ważnych dzieł stosowano także inną metodę: podróżni z przypływających do Grecji okrętów zobowiązywani byli do zdeponowania na pewien czas swoich ksiąg i wtedy kopiści przepisywali je. Dzięki wysiłkom wielu ludzi w obrębie pałacu królewskiego zgromadzono duże ilości książek w bibliotece zwanej Bruchejon. Przy świątyni Serapisa założono mniejszą - Serapejon. W bibliotece przy Muzeum znalazła się literatura grecka, piękna i naukowa oraz literatura ludów wschodnich w przekładach greckich, w łącznej ilości 490 tysięcy zwojów. W Serapejonie złożono 42 800 zwojów. Z czasem zbiory te powiększano. Bruchejon stanowił klasyczny warsztat naukowy dla uczonych. Gromadzone rękopisy układano najczęściej według pochodzenia, potem według grup rzeczowych. Rękopisy inwentaryzowano i próbowano odrzucić pisma fałszywe, a autentyczne opisać dokładnie. Zenodot z Efezu, dyrektor biblioteki, jako pierwszy podjął się krytycznego wydania dzieł ważniejszych autorów w celu ich rozpowszechniania. Z całej literatury zgromadzonej w Musejonie wydzielił teksty z zakresu epiki i liryki, a jego pomocnicy zajęli się opracowaniem tragedii i komedii. 

Kallimach z Kyreny

Wyobrażenie wnętrza starożytnej
Biblioteki Aleksandryjskiej
Główną część opracowania zbiorów aleksandryjskich wykonał Kallimach z Kyreny (ok. r. 310 - ok. 240). Uporządkował zwoje według działów głównych, prawdopodobnie dziesięciu, m.in. epos, poezja, dramat, prawo, filozofia, historia, retoryka, medycyna, nauki matematyczne. W obrębie działów układał zwoje według nazw autorów. W przypadku, gdy autor pisał tragedie i poezje, porządkował je według gatunków, a dalej już alfabetycznie. Podobny układ zastosował on w 120 księgach swojej bibliografii zwanej Pinakes, tzw. Tablice, w których usystematyzował całą twórczość od Homera po Arystotelesa. Jego bibliografia podzieliła piśmiennictwo na poezję, która obejmowała rodzaje, a w ich obrębie gatunki literackie: epos, elegię, jamb, melikę, tragedię i komedię oraz prozę, w skład której wchodziła: historia, wymowa, filozofia, medycyna i prawo. 

Opis bibliograficzny dzieła

Opis bibliograficzny samego dzieła zawierał: tytuł przekazany w rękopisie lub utworzony przez bibliografa, pierwsze słowa tekstu (tzw. incipit), liczbę wierszy, liczbę zwojów, na których tekst był napisany oraz notatkę, że utwór był przypisywany różnym autorom albo, że dzieło występuje pod różnymi tytułami. Widać, że w czasie opracowania bibliograficznego rękopisu uczeni musieli rozwiązywać różne problemy: kto jest autorem, określić tytuł, objętość i autentyczność tekstu oraz czas jego powstania. Katalog ten nie pozostał bez wpływu na praktykę bibliotek greckich. Zachowane fragmenty tych katalogów świadczą, że Grecy stosowali przede wszystkim podział piśmiennictwa na dwie wielkie grupy rzeczowe i alfabetyczny układ autorów w obrębie tych grup. Niestety Pinakes zaginęły, a do czasów obecnych przetrwały jedynie ich opisy i cytaty. Dzieło Kallimacha z Kyreny było uzupełniane w pracach późniejszych uczonych aleksandryjskich. W dziejach kultury znaczenie Biblioteki Aleksandryjskiej było ogromne. Zgromadzenie w jej murach dużego księgozbioru umożliwiało uczonym prowadzenie szczegółowych badań w zakresie literatury greckiej.



niedziela, 2 listopada 2014

Skorpion, Lew, Rak... z Babilonii


Obserwatoria astronomiczne

Sumerowie pierwsi stworzyli podstawy astronomii, od nich przejęli je Babilończycy, rozbudowali i sporządzili mapę świata. W takich miastach jak Ur, Uruk, Nippur, Babilon, Agade, Borsippa, Assur, Niniwa istniały kilkupiętrowe wieże, zikkuraty. Na ich górnych tarasach urządzano obserwatoria. Szczególnie dokładnie obserwowano 5 planet, a ich drogę na niebie ustalono z dużą dokładnością. Babilończycy badali zaćmienia Słońca i Księżyca, i potrafili je przewidywać. Do naszych czasów zachowały się biuletyny astronomiczne, które poświęcone były ruchom planet. Każda z obserwowanych planet została dokładnie scharakteryzowana. Babilończycy drogę pozornego ruchu Słońca, czyli ekliptykę nazywali drogą słoneczną. Według nich istniała również droga księżycowa.


Kamień graniczny 
Można niekiedy znaleźć rysunki 12 konstelacji Zodiaku na kamieniach granicznych, zwanych kudurru. 

Nie wszyscy wiedzą, że takie nazwy jak np. Skorpion, Rak, Lew czy Bliźnięta pochodzą z Babilonii. Prócz planet uczeni badali również inne zjawiska: tęczę, huragany oraz trzęsienia ziemi. W zachowanych podręcznikach, które stanowią coś w rodzaju encyklopedii astronomicznej, można znaleźć bardzo szczegółowe dane o mechanice nieba.  




Szkoły astronomiczne

Zodiak z Dendery. Późnoegipska (I w. p.n.e.)
mapa nieva z babilońskim zodiakiem
W miastach Borsippa, Sippar i Uruk istniały słynne szkoły astronomiczne, a zachowane obliczenia świadczą o wysokim poziomie babilońskiej astronomii. Na przykład obliczano trzema sposobami odległości pomiędzy gwiazdami stałymi. Uczeni ustanowili również przeciętną szybkość obiegu Księżyca oraz maksymalną szybkość poruszania się i Księżyca i Słońca. To w Babilonii ustalono tzw. miesiąc anomalistyczny, tj. odstęp czasu między kolejnymi przejściami Księżyca przez najbliższy Ziemi punkt jego orbity. Ówcześni astronomowie pomylili się w obliczeniu miesiąca anomalistycznego jedynie o 3,6 sekundy. Natomiast w obliczeniu miesiąca synodycznego, czyli odstępu czasu pomiędzy dwiema kolejnymi identycznymi fazami Księżyca, wystąpił błąd ułamka sekundy.




sobota, 1 listopada 2014

Tapiserie... co to jest?


Tapiseriami (z fran. tapisserie) nazywamy wielobarwne tkaniny dużych rozmiarów ze skomplikowanymi przedstawieniami figuralnymi, krajobrazowymi lub heraldycznymi. Od średniowiecza w całej Europie były one ozdobą wnętrz reprezentacyjnych, mieszkalnych oraz  kościelnych. Znane są jako arrasy lub gobeliny. 

Dama z jednorożcem, Francja, XV wiek
Technika tapisjerska była już znana w starożytności. W epoce podbojów arabskich została przeniesiona na Półwysep Iberyjski. We wczesnym średniowieczu posługiwano się nią we Francji i w Niemczech. W południowych Niderlandach, we Flandrii, za czasów mecenatu artystycznego książąt burgundzkich technika ta osiągnęła wysoki poziom. Od końca XIV do połowy wieku XV najsłynniejszym centrum wyrobu kobierców obrazowych było miasto Arras, w północnej Francji. Jego miejsce około roku 1450 zajęło Tournai, a na przełomie wieków XV i XVI – Bruksela. 

Tapiseria to tkanina artystyczna o jednej osnowie, która całkowicie ukryta jest pod gęsto zbijanymi różnokolorowymi nićmi wątku, tworząc barwną płaszczyznę. Wątek złączony jest z osnową zwykle splotem prostym, chociaż czasem pojawia się w tkaninach splot rządkowy. Do wyrobu tapiserii używano cienkiej wełny z wysokogatunkowego runa owczego oraz jedwabiu. Kolorystyka wełny, jak i jedwabiu była bardzo bogata. Często do wątku tapiserii wprowadzano cieniutkie nitki złote i srebrne. Tapiserie tkano na specjalnych warsztatach, na których długość osnowy dostosowywano do rozmiarów projektowanych tkanin. Uzyskiwany przez przeplatanie osnowy wielobarwnymi nićmi wątku obraz narastał w poprzek osnowy.

Istniały dwa typy warsztatów tapisjerskich. W jednym z nich ustawienie osnowy było pionowe, w drugim poziome. Warsztatu poziomego używano we Flandrii, pionowego natomiast we Francji. Praca tkacza była bardzo mozolna, a tempo jej wykonania zależało od grubości przędzy, wymaganej ilości kolorów oraz stopnia skomplikowania wzoru.

W historii Polski największego zakupu tapiserii we Flandrii dokonał król Zygmunt August tworząc słynną kolekcję arrasów wawelskich.

Satyry trzymają kartusz z monogramem Zygmunta II Augusta, Bruksela, około 1560. Zamek Królewski na Wawelu