sobota, 13 grudnia 2014

Matenadaran... dziedzictwo Ormian


Matenadaran (w jęz. staroormiańskim – biblioteka) jest zarazem muzeum i archiwum starych rękopisów. Jego oficjalna nazwa brzmi Instytut Starych Rękopisów imienia Mesropa Masztoca. Masztoc był jedną z najbardziej znanych postaci w historii Armenii. Żył w latach 361-440, czyli w okresie, kiedy w Armenii chrześcijaństwo było religią państwową (od 301 r.). W początkowym okresie sprawom kultu służyły teksty starosyryjskie i greckie, jednak z czasem zaczęto odczuwać brak ksiąg religijnych w języku rodzimym. Wówczas to pod patronatem kościoła bizantyjskiego powołano zespół ludzi, który opracował alfabet ormiański, gruziński i albański (przeznaczony dla Albanii Kaukaskiej). Pracami tego zespołu kierował Masztoc przy współpracy ówczesnego zwierzchnika kościoła ormiańskiego – katolikosa św. Sahaka i Greka Rufunosa z Samosaty. Około roku 393 Masztoc stworzył alfabet ormiański składający się z 36 liter, który do dnia dzisiejszego niewiele się zmienił. Został on uzupełniony jedynie dwiema literami. 


Rękopis ormiański
V stulecie określane jest złotym wiekiem literatury ormiańskiej. W okresie tym pojawiły się prace z najróżniejszych dziedzin nauki – historyczne, geograficzne, medyczne, prawnicze i inne. Ormiańscy skrybowie, kaligrafowie i malarze-miniaturzyści w jednej osobie  - gricze – przepisywali te dzieła, które umieszczano często w klasztornych bibliotekach, czyli matenadaranach. Sławnym griczem w historii Armenii był Owanes Mankasarenc, który pracował 72 lata i przez całe swoje życie przepisał 132 księgi. Gricze często płacili nawet życiem za chronienie kaligrafowanych przez siebie manuskryptów. 


Matenadaran w Erewaniu

Jeden z największych matenadaranów powstał w V wieku przy rezydencji zwierzchnika kościoła ormiańskiego w Eczmiadzynie, położonym 20 kilometrów na zachód od Erewania. Przez wiele stuleci gromadzono tutaj i chroniono stare rękopisy. W roku 1920 stały się one podstawą zbiorów Eczmadzyńskiego Instytutu Naukowo-Badawczego. W 1939 roku przewieziono je do Erewania, a od 1959 roku - razem z pochodzącymi z innych źródeł – znajdują się w miejscowym matenadaranie tworząc kolekcję około 10450 staroormiańskich rękopiśmiennych foliałów i 2500 fragmentów. Jest to największy na świecie zbiór starych ormiańskich rękopisów. Oprócz nich w bibliotece znajduje się około 1500 dzieł w języku arabskim, perskim, greckim, gruzińskim, łacińskim, hebrajskim, starosłowiańskim i innych, również po polsku. Poza Erewaniem ormiańskie rękopisy znaleźć można jeszcze w bibliotekach i muzeach Jerozolimy (około 4 000), Wenecji (3700), Bejrutu (1300), Wiednia (ponad tysiąc), Isfahanu (około 1 tysiąca), Nowego Jorku, Londynu, Moskwy, Petersburga, Waszyngtonu i Paryża. Ogółem ocalało około 25 000 rękopisów, a dziesiątki tysięcy przepadło bezpowrotnie. W roku 1179 Turcy Seldżucy zniszczyli 10 tysięcy tomów rękopisów. 

czwartek, 11 grudnia 2014

Obrazki święte... pamiątka z pielgrzymki


W okresie średniowiecza rozwijała się sztuka drzeworytnicza. Technikę wycinania elementów zdobniczych w klockach drewnianych znali już Chińczycy w VI wieku i stosowali ją do odbijania na materiale różnych ornamentów. W czternastowiecznej Europie technika ta wykorzystywana była przez kartowników, którzy rozpoczęli tłoczenie drzeworytowe kart do gry i "świętych obrazków". Wzrost zapotrzebowania na nie pozostawał w ścisłym związku z pielgrzymkami, które ożywiały gospodarkę i handel. W taki sposób poszerzał się krąg twórców i odbiorców kultury. W średniowieczu ożywienie działalności umysłowej zakonów zaowocowało nasileniem się pielgrzymek do miejsc świętych i katedr. Pątnicy uzyskawszy odpust przynosili do domu jako pamiątkę obrazki z wizerunkami świętych lub odwiedzanych kościołów. W tym okresie pielgrzymki nabrały masowego charakteru. Na targach i jarmarkach sprzedawano jednokartkowe obrazki z przedstawieniem scen z Nowego Testamentu oraz z życia świętych. Również handel obwoźny i domokrążcy przyczyniali się do rozpowszechniania  takich obrazków, a drukami ulotnymi o treści religijnej wierni ozdabiali ściany swoich domów.



wtorek, 9 grudnia 2014

Ostrakon... do pisania i głosowania


Ostraka jako materiał piśmienniczy

Ostrakon (z gr. skorupa) to fragment naczynia ceramicznego służący jako materiał piśmienniczy w starożytnym Egipcie i w Grecji. Ostraka w Egipcie używane były już od czasów Starego Państwa (lata około 2675 do 2170 p.n.e.). Na skorupkach zapisywano podręczne notatki gospodarcze, uczniowskie wypracowania, listy. Ostraki zawierały też kopie różnych tekstów literackich, pisanych w ramach ćwiczeń. Na skorupkach architekci i artyści notowali swoje pomysły. 


Ostraka jako karta do głosowania


W starożytnej Grecji ostraka pełniły także inną rolę. Były one “kartami” do głosowania podczas sądów skorupkowych (ostracyzm). Było to tajne głosowanie, podczas którego obywatele biorący udział w obradach zapisywali na ostrakach imię polityka, którego podejrzewali o dążenie do tyranii. Głosowanie odbywało się na ateńskiej agorze raz do roku. Skazany na wygnanie musiał opuścić miasto w ciągu 10 dni, a jego banicja miała trwać 10 lat. Jednak w ten sposób usunięty z miasta polityk nie tracił praw obywatelskich ani majątkowych i mógł nadal czerpać zyski ze swoich posiadłości. Prawo ostracyzmu w Atenach stworzył Klejstenes około 508 roku p.n.e. Znane było ono również w Milecie, Efezie, Megarze i w Syrakuzach. W swoim założeniu sąd skorupkowy miał chronić przed wprowadzeniem tyranii, a w praktyce służył często do pozbywania się osób politycznie niewygodnych. Od końca V wieku p.n.e. ostracyzm przestał funkcjonować. 

poniedziałek, 8 grudnia 2014

Lampa... żeby było jaśniej


Lampy olejowe

Najwcześniejszym rodzajem lamp oświetleniowych były lampy olejowe, które wyrabiano z gliny, kamienia, rzadziej z brązu. Używali ich już Egipcjanie, Grecy i Rzymianie. W lampach wówczas palono głównie oleje roślinne, które dawały płomień nikły i kopcący. Używano w nich prostego knota kręconego, który palił się na powietrzu. Z powodu małej siły światła pojedynczej lampy łączono je po kilka, wieszając na tzw. lampadariach. Dopiero wiek XVIII przyniósł postęp w technice oświetlenia. Do lamp wprowadzono szklany kominek i plecione knoty. Początkowo były one płaskie, później - o przekroju kolistym. W 1790 roku Argaut poprawił efekt oświetleniowy lamp olejowych, stosując po raz pierwszy knot kolisty pusty wewnątrz. Udoskonalenia te niewiele wzmacniały siłę światła, gdyż nadal palono olejami ciężkimi.  

Lampy gazowe

W roku 1785 roku w Belgii Jan Minckelers zaczął stosować lampy gazowe. Natomiast Filip Lebou skonstruował pierwszą lampę gazową na gaz uzyskany z suchej destylacji drewna i węgla. Na początku XIX wieku - w roku 1806 - zastosowano po raz pierwszy oświetlenie gazowe w miejscu publicznym - w teatrze londyńskim. Wykonawcą tego pomysłu był Niemiec Wintzler. Od roku 1820 w powszechnym użyciu były lampy gazowe konstrukcji Nielsona, które dawały płaski wachlarzowy płomień. Ze względu na niską cenę i nieskomplikowaną obsługę, stosowano je  przez cały wiek XIX. 

W roku 1826 Goldsworthy Gurney przeprowadził pierwsze próby z lampami gazowo-żarowymi. Badania nad udoskonaleniem oświetlenia trwały nadal. Dużym postępem był palnik Bunsena (1855), w którym regulowano dopływ powietrza. W 1885 roku Karol Auer von Welsbach wymyślił "koszulkę" lampy gazowej, która zrewolucjonizowała oświetlenie ulic oraz pomieszczeń publicznych. 

Lampy naftowe 

W roku 1852 Polak Ignacy Łukasiewicz w wyniku destylacji ropy naftowej otrzymał naftę. Rok później (1853) zastosował ją w wynalezionej przez siebie lampie naftowej do oświetlenia wystawy apteki Mikolascha we Lwowie. Skonstruowana przez niego lampa stanowiła ogromny postęp w technice oświetleniowej. Sukcesem Łukasiewicza było wprowadzenie tego typu oświetlenia w lwowskim szpitalu. Kolejnym wynalazkiem XIX stulecia była żarówka. W 1872 roku Rosjanin Łodygin wynalazł żarówkę z drutem grafitowym, a lampę żarową ulepszył Thomas Edison w roku 1879, umieszczając bardzo cienką nić węglową w szklanej gruszce pozbawionej powietrza.