środa, 24 grudnia 2014

Papirus Ebersa... staroegipski poradnik medyczny


Papirus Ebersa to poradnik medyczny pochodzący z czasów starożytnego Egiptu. Manuskrypt ten został znaleziony w Tebach w 1862 roku – tak twierdził handlarz, od którego w 1873 roku niemiecki egiptolog Georg Ebers zakupił zwój papirusowy. W roku 1875 Ebers opisał swoje „znalezisko“ w dwutomowej publikacji pod tytułem Papirus Ebersa, hermetyczna księga o lekach Egipcjan, w piśmie hieratycznym. Najprawdopodobniej poradnik ten został napisany najpóźniej około 1550 roku p.n.e., a przybliżoną datę jego powstania można było ustalić na podstawie notatek kalendarzowych zawartych na jego odwrocie. Zwój papirusowy ma 20,23 m długości, składa się ze 108 rozdziałów, z których każdy zawiera od 20 do 22 wierszy. Na papirusie spisano informacje medyczne z zakresu chirurgii i chorób wewnętrznych, a także  sposoby wykorzystywania w medycynie minerałów i roślin leczniczych. W manuskrypcie zanotowano przeszło 800 przepisów na sporządzanie leków i opisano prawie 700 medykamentów. Ten starożytny poradnik medyczny zawiera przybliżony spis treści i komentarze oraz nieznane archeologom  nawet specjalistyczne określenia medyczne z tamtych czasów. Spora część składników wymienionych w manuskrypcie pozostawała zagadką do połowy XX wieku, a jednym z nich były... konopie.


Duńska egiptolog Lise Manniche twierdzi, że recepta o numerze 821 odnosi się do wykorzystywania marihuany, którą w języku staroegipskim nazywano shm-shm-tu lub sm-sm-t. Receptura ta brzmi: Utrzeć konopie z miodem i wprowadzić do pochwy... Był to sposób na pozbycie się zapalenia ścianki pochwy. Natomiast recepta nr 618 odnosi się do zapalenia lub grzybicy paznokcia i zaleca wymieszanie ochry z miodem, konopiami i dwoma innymi nieznanymi składnikami. Nadal jednak wiele z substancji wymienionych w tym staroegipskim kompendium wiedzy medycznej pozostaje zagadką.

piątek, 19 grudnia 2014

Tapa... do pisania i na ubrania



Starożytni Egipcjanie wytwarzali materiał piśmienniczy z cibory papirusowej. W innych kulturach wykorzystywano również rośliny do produkcji materiałów służących do pisania. Na wyspach Pacyfiku, w południowej i środkowej Ameryce, w Afryce i południowej Azji wytwarzano tapa z pni różnych drzew, przede wszystkim z rodziny morwowatych (Morus, Broussonetia, Ficus). Z drzew zdzierano korę, moczono ją w wodzie przez kilka dni i później  wystawiano na słońce, aby uległa zmiękczeniu. Łatwiej było wówczas zeskrobać z jej wewnętrznej strony nadgniłe łyko. Następnie korę poddawano dalszej obróbce: na twardym podłożu układano włókna w krzyżujące się warstwy i ugniatano specjalnymi ubijakami. Resztki pektyn sprawiały, że surowiec był lepki i łatwo się sklejał tworząc niemal jednolitą płachtę. W taki sposób powstawał mniej lub bardziej cienki materiał - podobny do filcu - używany do pisania, malowania i... do produkcji odzieży. Do wytwarzania przepasek, koszul czy płaszczy z materiału tapa nie potrzeba nici ani igieł - wystarczy namoczyć brzegi tkaniny, a następnie sklepać je razem i wysuszyć. Gotową tapa farbuje się w barwnikach roślinnych lub zdobi ręcznie, malując rozmaite wzory. Inną metodą  było drukowanie wzorów przy pomocy drewnianych stempli. Można również na wilgotną tapa nałożyć ozdoby z kwiatów, liści czy ptasich piórek, co po wyschnięciu materiału sprawia wrażenie kalkomanii. Technika tapa oraz wytwarzane w ten sposób materiały były znane już w II wieku p.n.e. 

środa, 17 grudnia 2014

Starożytny Egipt... nauka do celów praktycznych



Starożytni Egipcjanie swoje dokonania naukowe ograniczali przede wszystkim do celów praktycznych. Matematyka służyła geometrom mierniczym i architektom. Uczniowie przygotowujący się do tych zawodów często rozwiązywali różne skomplikowane zadania, na przykład musieli umieć obliczyć, ilu ludzi potrzeba do przewiezienia obelisku długiego na 110 i szerokiego na 10 łokci albo ile racji żywnościowych trzeba przygotować dla oddziału wojska. Nauczyciele matematyki uczyli obliczania powierzchni  wielokątów, a nawet koła oraz objętości brył. Dzięki temu praktycznemu nauczaniu rachmistrzowie potrafili obliczać powierzchnię pól, a nawet szczegółowe podatki. Architektom często pomagali przy wznoszeniu skomplikowanych budowli.  
                 
Zegar wodny
Egipcjanie wiele uwagi poświęcali obserwacjom gwiazd, które ułożyli w grupy, różne od tych, którymi my się posługujemy. Współczesne gwiazdozbiory mają pochodzenie babilońskie. Swoje obserwacje - w postaci map nieba - utrwalali na sklepieniach grobów, sarkofagach i zwojach papirusu. Zapisywali również ruchy gwiazd, używając do odmierzania czasu w godzinach nocnych zegara wodnego. Było to naczynie w kształcie kielicha z małym otworem na dole, przez który wyciekała woda. Na jego wewnętrznej ścianie zaznaczono kreskami poziom wody w różnych godzinach nocy. W ciągu dnia naczynie z wodą zastępował zegar słoneczny. Egipcjanie dzień, liczony od wschodu do zachodu słońca oraz noc dzielili na 12 części. Tak powstał podział doby na 24 części. Egipcjanie w oparciu o obserwacje astronomiczne ustalili, że rok ma 365 dni. Podzielili go na 12 miesięcy po 30 dni, dodając po ostatnim 5 dni, poświęconych 5 najważniejszym bóstwom. Miesiąc dzielili na dekady, a nie na tygodnie.

poniedziałek, 15 grudnia 2014

Manuskrypty ormiańskie... dzieła sztuki


Oprawa Ewangeliarza Eczmadzyńskiego

W klasztorach ormiańskich mnisi od V wieku przepisywali ewangeliarze i inne księgi w swoim ojczystym języku. Wiele z tych manuskryptów to prawdziwe dzieła sztuki, np. kopia oryginału Ewangeliarza Eczmiadzyńskiego w oprawie z kości słoniowej z VI-VII stulecia, którą wykonał mnich Owanes w roku 989. Jednym z głównych elementów zdobniczych rękopisu ormiańskiego była pierwsza karta z bogatą ornamentyką – choran. 





                  
Manuskrypt ormiański V-VI wiek


Arkady i kolumny choranu tworzą jakby bramy wejściowe. Na kolejnych kartach tekst ujęty był w dwie kolumny, których pierwsze litery to inicjały bogato zdobione czerwienią minii lub błyszczące złotem cieniutkiej folii, przyklejonej do pergaminu sokiem z czosnku. Farby zagęszczano spoiwem na bazie białka jaj kurzych. W kompozycji inicjałów widać wiele twórczej inwencji. Litery otoczone są bogatą dekoracją. Początek każdego rozdziału ozdobiony był winietą – półchotanem, skomplikowanym rysunkiem kwiatowym, ornamentami roślinnymi lub postaciami biblijnymi. 

                                                                                                         

Miniatura Torosa Roslina, 1266

Najpiękniejszymi w tych księgach są miniatury, które często zajmują całe strony, a  niekiedy wyłaniają się z tekstu lub po jego zakończeniu. Szczyt rozwoju miniatury ormiańskiej przypada na wiek XIII, a jej najwybitniejszym twórcą był Toros Roslin. 

Starsze księgi pisano na pergaminie, najczęściej dwustronnie, natomiast manuskrypty młodsze pisane są już na papierze i mają nieco inny wygląd. Tekst w nich najczęściej zajmuje całą stronę, brak w nim podziału na kolumny i bogatej ornamentyki. Miniaturowe ozdoby znajdują się już tylko na wąskim marginesie w postaci obramowań lub niewielkich scenek, a kolory nie są tak żywe. Manuskrypty ormiańskie najczęściej oprawiane były w skórę.