poniedziałek, 19 stycznia 2015

Średniowieczna mapa świata... z Ebstorf


W roku 1830 w pomieszczeniu magazynowym klasztoru benedyktynek w Ebstorf w Dolnej Saksonii odnaleziono średniowieczną mapę świata. Miała 3,57 m średnicy i została namalowana na 33 zszytych kawałkach pergaminu, na planie koła z wpisaną figurą Chrystusa z rozpostartymi rękami na znak krzyża. Ten typ map – orbis terrae – popularny był w epoce średniowiecza i ilustrował ówczesny pogląd na świat. W jej centrum umieszczono Jerozolimę, którą uważano wówczas za centrum świata. U góry mapy jest wschodnia strona świata, u dołu – zachodnia. Europa przedstawiona jest w części północno-zachodniej. Dobrze opisany jest obszar basenu Morza Śródziemnego. W części zachodniej mapy zaznaczona jest Polska i Czechy oraz Karpaty. 


Z obiektów geograficznych Azji na mapie zaznaczono rzeki Ganges i Indus, a także Mur Chiński. Umieszczono również na niej znany w średniowieczu obszar Afryki Północnej z Nilem. Mapa powstała w 1234 roku, a za jej autora uważa się Gerwazego z Tilbury. Ta mappa mundi jest największym ze znanych przedstawień świata w średniowieczu, a nazwę swą zawdzięcza miejscu, gdzie była przechowywana. Oryginalna mapa uległa zniszczeniu podczas nalotów dywanowych na Hanower w 1943 roku. Do naszych czasów zachowały się jedynie jej przedwojenne reprodukcje. 

piątek, 16 stycznia 2015

Korespondencja dyplomatyczna... tabliczki z Amarny


List Biridiji, księcia Magiddo do faraona egipskiego, Luwr
W 1887 roku Egipcjanka ze wsi Amarna w Egipcie znalazła w sebach około 300 wypalonych glinianych tabliczek z pismem klinowym. Tabliczki te w Luksorze zobaczył przedstawiciel Muzeum Brytyjskiego w Londynie Walis Budge, który zidentyfikował je jako listy pisane w języku akadyjskim. W ówczesnym świecie był to język dyplomatyczny. Walis Budge kupił 82 tabliczki, które wywiózł potajemnie do Londynu. Obecnie znajdują się one w Muzeum Brytyjskim. 190 tabliczek trafiło do Muzeum w Berlinie, a w Kairze pozostało jedynie 50. Reszta znajduje się w różnych kolekcjach. Obecnie znane są losy 378 tabliczek. W Tell el-Amarna odkryto archiwum polityczne trzech egipskich faraonów składające się z setek listów pisanych w Palestynie, Syrii, Babilonii, Asyrii i innych krajach Bliskiego Wschodu. Po tym odkryciu archeolog brytyjski Flinders Petrie w roku 1891 rozpoczął wykopaliska w el-Amarna. Znalazł on tam jeszcze trochę potłuczonych tabliczek oraz odkopał zapomnianą stolicę Egiptu.

Listy z Amarny


List Ajjaba, burmistrza Astartu do faraona egipskiego,
Luwr
Listy z Amarny można zasadniczo podzielić na dwie grupy. Pierwsza to korespondencja międzynarodowa, która zawiera około pięćdziesięciu dokumentów dyplomatycznych w większości wysłanych do faraona przez władców innych wielkich potęg Bliskiego Wschodu i mniejszych zależnych państewek. Tematyka w nich poruszana dotyczy między innymi kwestii dynastycznych, szczególnie małżeństw, wymiany prezentów, przymierzy i planowania strategicznego, handlu, problemów prawnych. Druga grupa listów to około trzysta dokumentów zawierających korespondencję administracyjną głównie wysyłaną na dwór faraona z posiadłości egipskich w Azji Zachodniej. Wiele z listów dotyczy wewnętrznych problemów wasali Egiptu, handlu i trybutu oraz bezpieczeństwa wewnętrznego. Od czasu odkrycia Listów z Amarny stało się jasne, że starożytne państwa Bliskiego Wschodu prowadziły pomiędzy sobą intensywne stosunki dyplomatyczne i że relacje te były sformalizowane według standardowych procedur. Dzięki tej korespondencji współcześni badacze rekonstruują obraz międzynarodowych stosunków pod koniec epoki brązu.







  




niedziela, 11 stycznia 2015

Zdobniczy element manuskryptów... bordiura



W średniowiecznych manuskryptach elementem zdobniczym była bordiura (z fr. bordure – obramowanie), zwana inaczej winietą ramkową. Bordiura może mieć charakter przedstawieniowy lub ornamentalny. W książce rękopiśmiennej stanowi  zamkniętą ramowo dekorację, która wypełnia wszystkie marginesy kodeksu. Stosowano w niej elementy roślinne, zwierzęce, czasami postacie ludzkie i fantastyczne. Obramowanie było elementarną metodą służącą wyróżnieniu części z całości lub łączeniu elementów w zbiorze. Bordiura pojawia się wówczas, gdy cały margines postrzegany jest jako rama pozwalająca połączyć dekorację i tekst. Motywy dekoracyjne wypływające z kształtu liter zdobione były przy użyciu różnorodnych barw, również płatkami złota. Podstawowymi elementami ornamentacyjnymi w każdej kulturze były linie w różnych układach, rośliny, zwierzęta i człowiek. Na bordiurach w drugiej połowie XIII wieku zaczęto umieszczać drolerie, czyli scenki figuralne i zwierzęce o różnorodnym charakterze: fantastycznym, humorystycznym czy groteskowym. W wieku XIV bordiury przekształciły się w szlaki meandrów obejmujące całą stronę. Na przełomie wieków XIV i XV pojawiają się elementy naśladujące architekturę. 

Od połowy XV wieku ornamentacja marginesów staje się niezależna od inicjałów. W wieku XV drolerie ustępują miejsca przedstawieniom naturalistycznej łodygi z bujnym ulistnieniem. W tym okresie wprost z natury rysowano liście i kwiaty, wśród których umieszczano ptaszki oraz owady na tle matowego złota. W Polsce około roku 1500 wykształciły się bordiury o listwach różnej szerokości. Najszersze z nich były wypełniane motywami stylizowanej wici akantowej. Stosowano także motywy przejęte ze sztuki niderlandzkiej oraz wczesnorenesansowej. Elementami zdobniczymi bordiury stały się również herby oraz emblematy. W najstarszych księgach drukowanych nie zrezygnowano ze zdobień. Również w nich można spotkać bordiurę, gdyż drukarze zostawiali miejsce na jej domalowanie. 

Bordiura, Podręcznik cesarza Maksymiliana, Wiedeń, 1465 




czwartek, 8 stycznia 2015

Najstarszy dokument historyczny... paleta Narmera


W 1898 roku w Hierakonpolis odnaleziony został przez Jamesa Quibella i F. W. Greena jeden z najstarszych dokumentów historycznych, zwany paletą Narmera. Ten zabytek sztuki egipskiej znajduje się w Muzeum Egipskim w Kairze. Paleta Narmera – o wysokości 63,5 cm i szerokości 42 cm – wykonana jest z zielonego łupku i przedstawia ostatnią fazę podboju Dolnego Egiptu oraz triumf Narmera (Menesa) uważanego za założyciela Obydwu Krajów, czyli Górnego i Dolnego Egiptu. Obie strony palety pokryte są reliefem. Na awersie zwycięski faraon przedstawiony jest w białej koronie Górnego Egiptu zabijający jeńca. Scena ta symbolizuje podbój i oznacza przejęcie władzy. Na rewersie palety Narmer nosi już czerwoną koronę Dolnego Egiptu, co oznacza, że również tutaj posiada władzę. W części dolnej rewersu potężny byk depcze pokonanego wroga i roztrzaskuje mury. Scena ta najprawdopodobniej symbolizuje zdobycie i zniszczenie wrogiej twierdzy. Aby nie było wątpliwości, że chodzi o tę samą osobę sprawującą władzę, pod jej wizerunkami istnieją hieroglificzne znaki imienia: ryba nar i dłuto mer.