Korespondencja dyplomatyczna... tabliczki z Amarny

List Biridiji, księcia Magiddo do faraona egipskiego, Luwr

W 1887 roku Egipcjanka ze wsi Amarna w Egipcie znalazła w sebach około 300 wypalonych glinianych tabliczek z pismem klinowym. Tabliczki te w Luksorze zobaczył przedstawiciel Muzeum Brytyjskiego w Londynie Walis Budge, który zidentyfikował je jako listy pisane w języku akadyjskim. W ówczesnym świecie był to język dyplomatyczny. Walis Budge kupił 82 tabliczki, które wywiózł potajemnie do Londynu. Obecnie znajdują się one w Muzeum Brytyjskim. 190 tabliczek trafiło do Muzeum w Berlinie, a w Kairze pozostało jedynie 50. Reszta znajduje się w różnych kolekcjach. Obecnie znane są losy 378 tabliczek. W Tell el-Amarna odkryto archiwum polityczne trzech egipskich faraonów składające się z setek listów pisanych w Palestynie, Syrii, Babilonii, Asyrii i innych krajach Bliskiego Wschodu. Po tym odkryciu archeolog brytyjski Flinders Petrie w roku 1891 rozpoczął wykopaliska w el-Amarna. Znalazł on tam jeszcze trochę potłuczonych tabliczek oraz odkopał zapomnianą stolicę Egiptu.

Listy z Amarny

List Ajjaba, burmistrza Astartu do faraona egipskiego,
Luwr

Listy z Amarny można zasadniczo podzielić na dwie grupy. Pierwsza to korespondencja międzynarodowa, która zawiera około pięćdziesięciu dokumentów dyplomatycznych w większości wysłanych do faraona przez władców innych wielkich potęg Bliskiego Wschodu i mniejszych zależnych państewek. Tematyka w nich poruszana dotyczy między innymi kwestii dynastycznych, szczególnie małżeństw, wymiany prezentów, przymierzy i planowania strategicznego, handlu, problemów prawnych. Druga grupa listów to około trzysta dokumentów zawierających korespondencję administracyjną głównie wysyłaną na dwór faraona z posiadłości egipskich w Azji Zachodniej. Wiele z listów dotyczy wewnętrznych problemów wasali Egiptu, handlu i trybutu oraz bezpieczeństwa wewnętrznego. Od czasu odkrycia Listów z Amarny stało się jasne, że starożytne państwa Bliskiego Wschodu prowadziły pomiędzy sobą intensywne stosunki dyplomatyczne i że relacje te były sformalizowane według standardowych procedur. Dzięki tej korespondencji współcześni badacze rekonstruują obraz międzynarodowych stosunków pod koniec epoki brązu.

  

Zdobniczy element manuskryptów... bordiura

W średniowiecznych manuskryptach elementem zdobniczym była bordiura (z fr. bordure – obramowanie), zwana inaczej winietą ramkową. Bordiura może mieć charakter przedstawieniowy lub ornamentalny. W książce rękopiśmiennej stanowi  zamkniętą ramowo dekorację, która wypełnia wszystkie marginesy kodeksu. Stosowano w niej elementy roślinne, zwierzęce, czasami postacie ludzkie i fantastyczne. Obramowanie było elementarną metodą służącą wyróżnieniu części z całości lub łączeniu elementów w zbiorze. Bordiura pojawia się wówczas, gdy cały margines postrzegany jest jako rama pozwalająca połączyć dekorację i tekst. Motywy dekoracyjne wypływające z kształtu liter zdobione były przy użyciu różnorodnych barw, również płatkami złota. Podstawowymi elementami ornamentacyjnymi w każdej kulturze były linie w różnych układach, rośliny, zwierzęta i człowiek. Na bordiurach w drugiej połowie XIII wieku zaczęto umieszczać drolerie, czyli scenki figuralne i zwierzęce o różnorodnym charakterze: fantastycznym, humorystycznym czy groteskowym. W wieku XIV bordiury przekształciły się w szlaki meandrów obejmujące całą stronę. Na przełomie wieków XIV i XV pojawiają się elementy naśladujące architekturę. 

Od połowy XV wieku ornamentacja marginesów staje się niezależna od inicjałów. W wieku XV drolerie ustępują miejsca przedstawieniom naturalistycznej łodygi z bujnym ulistnieniem. W tym okresie wprost z natury rysowano liście i kwiaty, wśród których umieszczano ptaszki oraz owady na tle matowego złota. W Polsce około roku 1500 wykształciły się bordiury o listwach różnej szerokości. Najszersze z nich były wypełniane motywami stylizowanej wici akantowej. Stosowano także motywy przejęte ze sztuki niderlandzkiej oraz wczesnorenesansowej. Elementami zdobniczymi bordiury stały się również herby oraz emblematy. W najstarszych księgach drukowanych nie zrezygnowano ze zdobień. Również w nich można spotkać bordiurę, gdyż drukarze zostawiali miejsce na jej domalowanie. 

Bordiura, Podręcznik cesarza Maksymiliana, Wiedeń, 1465 

Najstarszy dokument historyczny... paleta Narmera

W 1898 roku w Hierakonpolis odnaleziony został przez Jamesa Quibella i F. W. Greena jeden z najstarszych dokumentów historycznych, zwany paletą Narmera. Ten zabytek sztuki egipskiej znajduje się w Muzeum Egipskim w Kairze. Paleta Narmera – o wysokości 63,5 cm i szerokości 42 cm – wykonana jest z zielonego łupku i przedstawia ostatnią fazę podboju Dolnego Egiptu oraz triumf Narmera (Menesa) uważanego za założyciela Obydwu Krajów, czyli Górnego i Dolnego Egiptu. Obie strony palety pokryte są reliefem. Na awersie zwycięski faraon przedstawiony jest w białej koronie Górnego Egiptu zabijający jeńca. Scena ta symbolizuje podbój i oznacza przejęcie władzy. Na rewersie palety Narmer nosi już czerwoną koronę Dolnego Egiptu, co oznacza, że również tutaj posiada władzę. W części dolnej rewersu potężny byk depcze pokonanego wroga i roztrzaskuje mury. Scena ta najprawdopodobniej symbolizuje zdobycie i zniszczenie wrogiej twierdzy. Aby nie było wątpliwości, że chodzi o tę samą osobę sprawującą władzę, pod jej wizerunkami istnieją hieroglificzne znaki imienia: ryba nar i dłuto mer.

Hipokrates... będę ich strzec przed wszystkim, co mogłoby im zaszkodzić i skrzywdzić

Hipokratesa z greckiej wyspy Kos, żyjącego w V-IV wieku p.n.e., uważa się za ojca medycyny. Pochodził z rodziny Asklepiadów, którzy z pokolenia na pokolenie przekazywali swoje umiejętności leczenia. Około 100 lat po jego śmierci powstał tzw. Corpus Hippocraticum, w którym znalazły się teksty jemu przypisywane, aczkolwiek nie wszystkie są jego autorstwa. Do najważniejszych jego dzieł zalicza się Prognozy koskie, będące sumą wiedzy lekarskiej starożytnej Grecji oraz Przysięgę – aktualny do dzisiaj kanon etyki lekarskiej. Zasadą naczelną Hipokratesa było nie szkodzić. Przez wiele wieków Hipokrates wywierał wielki wpływ na medycynę, poczynając od starożytności aż po czasy współczesne. Jego teksty Europa Zachodnia poznała dopiero w 1525 roku po łacinie i po grecku w roku 1526.

Lekarze już w starożytności składali tzw. przysięgę Hipokratesa, która zawierała podstawy dzisiejszej etyki lekarskiej. Jednakże, wbrew powszechnej opinii, to nie Hipokrates był jej autorem, lecz jego uczniowie. Natomiast samo sformułowanie tych zasad etycznych zawodu lekarza przypisuje się Imhotepowi.

Przysięga Hipokratesa (fragment):

"Przysięgam na Apollona lekarza, i Asklepiosa, i Hygieę, i Panakeię, i na wszystkich bogów i boginie jako świadków, że według możliwości i osądu będę tę przysięgę i to zobowiązanie wypełniać. Moje polecenia będę wydawał na pożytek i korzyść chorych, według najlepszej możliwości i osądu, będę ich strzec przed wszystkim, co mogłoby im zaszkodzić i skrzywdzić. Do jakiegokolwiek domu wejdę, chcę wejść dla pożytku i dla dobra chorych, chcę trzymać się z dala od przez siebie zawinionej krzywdy i wszelkiej szkody, zwłaszcza od czynów namiętności wobec kobiet i mężczyzn, wolnych i niewolnych. To, co zobaczę i usłyszę w czasie leczenia albo i poza leczeniem w obcowaniu z ludźmi, o ile to nie jest do opowiadania – zamilczę, ponieważ tu milczenie jest obowiązkiem. Jeśli więc przysięgi dochowam i jej nie złamię, to niech mnie w życiu i w sztuce leczenia spotka powodzenie, sława i uznanie wszystkich ludzi, aż do najodleglejszych czasów. Jeśli ją złamię i stanę się krzywoprzysiężcą, to niech się stanie odwrotnie."

Dom Mądrości... czyli Bajt al-Hikma

Na Bliskim Wschodzie już za panowania Haruna ar-Raszida (809 r.) – ojca Al-Mamuna – rozpoczęto tworzenie biblioteki, nazwanej Chizanat al-Hikma, czyli Skarbnica Mądrości. To ona posłużyła za podstawę dla Bajt al-Hikma. W roku 830 w Bagdadzie kalif abbasydzki Al-Mamun założył pierwszą akademię arabską, zwaną Domem Mądrości. W uniwersytecie tym nauczali wybitni myśliciele epoki, między innymi Al-Kindi – wielki muzułmański filozof, teolog, matematyk i lekarz oraz Muhammad Ibn Musa Al-Chuwarizmi – wybitny perski matematyk, astronom, geograf i kartograf.               

                                                                                              Muhammad Ibn Musa Al-Chuwarizmi        

Al-Kindi uważany jest za ojca filozofii islamskiej i to jemu świat muzułmański zawdzięcza dokładną znajomość Arystotelesa. Został on zaproszony przez kalifa Al-Mamuna na jego dwór i do pracy w bagdadzkiej  akademii, gdzie tłumaczył greckie teksty filozoficzne i naukowe. To w Bajt al-Hikma prowadził badania również nad tekstami hinduskimi i perskimi. 

Al-Kindi

W wieku IX i X Dom Mądrości był najważniejszym ośrodkiem na Bliskim Wschodzie, którego zadaniem było tłumaczenie dzieł filozoficznych i naukowych z oryginałów greckich. Wspomniane dzieła Al-Mamun pozyskiwał z Bizancjum, czyli Ar-Rumu i w tym celu wysyłał on poselstwa do cesarza bizantyjskiego Leona V Armeńczyka w celu zakupu rękopisów. Księgi te najpierw przekładano na język aramejski, ponieważ większość tłumaczy była z pochodzenia Syryjczykami, a następnie na język arabski. W czasie swego panowania Al-Mamun wykazywał się szczególną troską o rozwój nauki. Założony przez niego Dom Mądrości funkcjonował aż do roku 1258, w którym Mongołowie zburzyli Bagdad, a cały księgozbiór wrzucili do rzeki Tygrys.

 Mędrcy w Domu Mądrości. 
Ilustracja Yahyá al-Wasiti'ego, Bagdad 1237