niedziela, 26 października 2014

Atrament, inkaust... do pisania


Nazwa inkaust (z łac. encaustum = wypalony) wywodzi się z tego, że zawarte w atramencie kwasy taninowy oraz galusowy i proces utleniania jego składników powodują, iż wżera się w powierzchnię pergaminu. Podstawą średniowiecznych atramentów był roztwór garbników zawartych w galasie i gumy arabskiej, zabarwiony przez dodanie sadzy lub soli żelaza. Atrament (od łac. atramentum = czernidło) wykorzystywano nie tylko do pisania, ale również do malowania i liniowania. Ówczesne atramenty były gęstsze i bardziej lepkie niż produkowane obecnie. Istniały dwa rodzaje atramentu: węglowy stosowany do wieku XII produkowany z węgla drzewnego, brunatnego lub sadzy, zmieszanego z gumą i galasowy, który przygotowywano z roztworu kwasów taninowych i soli żelaza. Był on bardziej przezroczysty i błyszczący, lepiej wsiąkał w pergamin i był trudniejszy do starcia od atramentu węglowego. 
Iluminowany manuskrypt
Podstawowym składnikiem atramentu galasowego były galasy (dębianki), czyli kuliste narośla na liściach lub łodygach roślin, szczególnie dębu, które powstały wskutek gojenia się nakłutej tkanki i rozwoju wewnątrz larw ze złożonych jaj przez owady, głównie galasówki. Galas miażdżono i moczono w deszczówce, w winie albo w occie, przy ogniu lub na słońcu. Dzięki temu procesowi otrzymywano roztwór potrzebny przy produkcji atramentu. Drugim składnikiem była sól żelaza, tzw. witriol, wydobywana z pokładów żelaza w glebie przez odparowywanie wody. Dwa składniki mieszano i w wyniku reakcji chemicznej płyn osiągał powoli barwę od brązu do czerni. Na kartach manuskryptu inkaust ciemniał nawet jeszcze bardziej, lecz czasem też blaknął do koloru czerwonobrązowego lub nawet żółtego. Niekiedy do produkcji atramentu używano soli miedzi, która z czasem zmieniała barwę na szarozieloną. Taki atrament nie potrzebował środka klejącego, lecz, aby go zagęścić, dodawano gumę arabską, czyli wyschnięty sok drzewa akacjowego. 

Atrament czerwony był następnym kolorem – po czarnym – często używanym. W manuskryptach pojawił się już w V wieku i używany był do wieku XV, natomiast atramenty niebieskie i zielone występowały rzadziej. 

Atrament czerwony (rubrum)  znany był w trzech odmianach: purpura preparowana z krwi pewnego  gatunku ślimaka (tzw. sacrum incaustum), cynober produkowany z mieszaniny rtęci i siarki oraz minia (minium) sporządzona z bieli ołowianej. W XV wieku produkowano czerwony inkaust z barwnego wyciągu z drewna brazilium sprowadzanego z Cejlonu. Wszystkich odmian czerwonego inkaustu używano do pisania inicjałów, tytułów i paragrafów, liniowania pod zapis muzyczny itp.  w celu uwydatnienia danego fragmentu tekstu. Pisarze islamu prócz inkaustu czerwonego (mieszanina cynobru z sokiem granatu) używali inkaustu złotego (sproszkowane złoto, sok z cytryny, woda, szafran i guma arabska), niebieskiego  (lapis lazuli) i białego. 



Czasem na kartach rękopisów można zauważyć większą koncentrację atramentu przy dolnych krawędziach liter z powodu pisania na pochyłych pulpitach. Przed rozpoczęciem przepisywania manuskryptu skryptor pergamin przecierał pumeksem i kredą wygładzał jego powierzchnię, aby pozbyć się ewentualnych tłustych plam, które mogły pojawić się podczas zaginania arkuszy. W taki sposób starano się zapobiegać rozlewaniu się atramentu. W czasie pisania w lewej ręce kopista trzymał nóż, który służył mu do ostrzenia piór oraz poprawiania błędów przed wyschnięciem atramentu, a także do przytrzymywania sprężystej powierzchni pergaminu. Przytrzymywanie kartki palcem było nieporęczne, a dodatkowo mogło powodować zabrudzenia. 


We wczesnym średniowieczu skrybowie i iluminatorzy sami przygotowywali pigmenty, a około roku 1200 najczęściej nabywali potrzebne składniki w gotowej postaci od pośredników lub aptekarzy.







sobota, 25 października 2014

Do pisania... gęsie pióra


Do pisania początkowo używano trzciny, a od około V wieku zaczęto pisać piórami ptaków, najczęściej gęsimi. Były one specjalnie przygotowane, czyli ścięte i rozszczepione na końcu. 

Średniowiecznego skrybę kopiującego tekst zazwyczaj każdy wyobraża sobie z gęsim piórem w ręku. Tak było rzeczywiście. W starożytności do pisania na papirusie używana była rozszczepiona trzcina (łac. calamus), a wystrzępiona służyła za pędzel. W VI wieku została zastąpiona przez pióro i pędzel z włosia zwierzęcego. Przybory te były bardziej elastyczne i dzięki temu lepiej nadawały się do pisania na pergaminie, materiale twardszym niż papirus. 


Przycinanie pióra gęsiego
Przybory do pisania skrybowie przygotowywali sami, a najbardziej do tego nadawały się pióra od pierwszej do piątej zewnętrznej lotki ze skrzydła gęsi lub łabędzia. Dla praworęcznego skryby najwygodniejsze jest pióro naturalnie lekko wygięte w prawo, czyli pochodzące z lewego skrzydła ptasiego. Ilustracje średniowieczne pokazują skrybów jedynie z białą, wygiętą dudką, a nie z całym piórem. Pióra świeże od razu nie nadawały się do pisania, gdyż były zbyt giętkie. Potrzebowały one utwardzenia i trzeba je było pozostawić do wyschnięcia na kilka miesięcy albo zahartować przez ogrzewanie lub moczenie w wodzie i nagłe zanurzanie w gorącym piasku. Po zeskrobaniu cienkiej zewnętrznej skórki pozostawała niemal przezroczysta twarda tubka, której końcówkę z obu stron ścinało się ostrym nożem, następnie robiło się centralne rozcięcie i odcinało końcówkę pióra otrzymując kwadratowe zakończenie. 
Średniowieczny skryba potrafił szybko przygotowywać pióra, gdyż w ciągu dnia pracy, pisanie wymagało od niego mniej więcej sześćdziesięciokrotnego ostrzenia pióra. Skryba najczęściej posiadał od 60 do 100 zapasowych gotowych piór. Najlepiej pisało się piórem trzymanym pionowo do kartki, a pisząc skryba poruszał całą ręką. Początkowo pochylał się nad pulpitem położonym na kolanach, a u schyłku średniowiecza siedział przed wygodniejszym ze względu na sposób trzymania pióra, stromo pochylonym blatem. Od XVI wieku pisano już na płaskim stole.


piątek, 24 października 2014

Pergamin... materiał piśmienniczy średniowiecza


Podstawowym materiałem piśmiennym w epoce średniowiecza był pergamin, który wyrabiano ze wszystkich rodzajów skór, ale najczęściej do jego produkcji używano skór cielęcych, owczych oraz kozich. Skórę przez kilka dni moczono w wodzie wapiennej, następnie usuwano sierść i ponownie moczono, garbowano substancją roślinną i suszono na drewnianych ramach. Po tych zabiegach skórę skrobano ciężkim nożem i pocierano pumeksem. 


wytwarzanie pergaminu

W okresie późniejszym skórę blichowano, czyli wybielano posypując warstwą sproszkowanej kredy. Dzięki temu stawała się ona miękka, elastyczna i biała. Tak przygotowaną skórę nazwano pergaminem, który był materiałem piśmiennym trwalszym od papirusu, a do pisania i iluminowania nadawały się obie karty. Początkowo pergaminu używano w formie nieporęcznego zwoju, jednak większą popularność zyskał dopiero wtedy, gdy księga przyjęła postać kodeksu. Pergamin był łatwiejszy do składania i podczas zszywania nie łamał się.

Początkowo wyrobem pergaminu zajmowały się klasztory, natomiast od XII wieku  zawodowi pergaminiści (pergaminarii). Rozróżniano dwa gatunki pergaminu: południowy (włoski, charta italica) i północny (niemiecki, charta theutonika). Pergamin południowy był z cienkiej, dokładnie wyprawionej skóry, wygładzonej tylko z jednej strony, natomiast druga strona pozostawała chropowata i żółta. Ten gatunek pergaminu wyrabiano we Włoszech, w Hiszpanii oraz w południowej Francji. Pergamin północny, pochodzący z Francji, Niemiec, Polski oraz Węgier, był grubszy od południowego. Wyprawiano go z obu stron jednakowo. We wczesnym średniowieczu do wyjątkowo cennych ksiąg używano pergaminu barwionego purpurą, na którym pisano farbą złotą lub srebrną. 

pergaminowa karta z Gesta Danorum Saxo Grammaticusa, XII-XIII wiek


Początkowo pisano na nim trzciną, a od około V wieku zaczęto pisać piórami ptaków, najczęściej gęsimi. Były one specjalnie przygotowane, czyli ścięte i rozszczepione na końcu. Ważną zaletą pergaminu była możliwość usuwania z niego pisma i ponownego wpisania nowego tekstu, takie rękopisy to palimpsesty. W okresie średniowiecza dosyć często stosowano takie rozwiązanie z powodu wysokiej ceny materiału piśmienniczego. Inną zaletą pergaminu była ogólna dostępność materiału, który potrzebny był do jego wykonania.

czwartek, 23 października 2014

Koronka dzieckiem... mody


W okresie  największej mody na koronki zdobiono nimi ubiory damskie i męskie, od nakryć głowy, zwłaszcza czepeczków, do wykładanych koronkami zakończeń męskich wysokich butów czy przodu trzewików. Koronki zdobiły także mankiety, gorsy, szale czy chustki, chustki do nosa, falbany, fartuszki i ubiory liturgiczne. 

Koronka początkowo nie istniała jako samodzielny wyrób włókienniczy. Modne rozwiązanie zdobienia określonej części ubioru określało jej szerokość i typ ornamentu. W pierwowzorach koronek chodziło o uczynienie płótna lżejszym i doprowadzenie go do ażurowości. Ornament był prześwitem na luźno tkanym lnianym płótnie lub na siateczce zwanej filetem. Początkowo wykończenia kołnierzy czy mankietów były wąskimi, często ząbkowanymi ażurowymi paskami. 

W XVI wieku koronki ulegają rozszerzeniu i dochodzą nawet do kilkunastu centymetrów dla wyeksponowania ornamentu roślinnego lub figuralnego. Biel koronek doskonale prezentowała się na tle ciemnych ubiorów mody hiszpańskiej. W XVII wieku masowa produkcja koronek klockowych spowodowała, że stały się one zdecydowanie tańsze i rozszerzył się krąg użytkowników. Wytwarzanie koronek o znacznej złożoności ornamentu było bardzo czasochłonne. Od końca XV wieku do końca XVIII stulecia koronki były najdroższymi wyrobami włókienniczymi. Najwykwintniejsze koronki – delikatne wyroby z najcieńszej lnianej przędzy - były bardzo kosztowne i tylko najzamożniejsi ludzie mogli je kupować. Angielska królowa Elżbieta I w swojej garderobie posiadała ponad 300 strojów zdobionych koronkami.



We Francji podczas regencji Marii de Medici w 1613 roku wprowadzono prawo zakazujące noszenia koronek. Podobne rozporządzenia  obowiązywały także w Niemczech i w Hiszpanii.

Koronkarstwo zaczęło rozpowszechniać się pod koniec XV stulecia. Dzieliło się na koronkę igłową, której wyrób nie wymagał specjalnych narzędzi i klockową, do wykonania której niezbędne były szpuleczki (klocki) i poduszki. Koronka igłowa w swoim szczytowym okresie rozwoju była delikatniejsza i bardziej efektowna od koronki klockowej. Na francuskim dworze nazywano ją koronką zimową i przeznaczano do strojów galowych. W tym czasie koronka klockowa zdobiła głównie bieliznę.




wtorek, 21 października 2014

Sposób bicia monety... brakteat


Brakteat (z łac. brattea – blaszka) – moneta wybijana jednostronnie na bardzo cienkiej blaszce. Stempel odciśnięty wypukło na awersie pojawiał się jako wklęsły (negatyw) na rewersie. W postaci brakteatów bito przede wszystkim niskowartościowe denary, które emitowano od XII do XIV wieku. Powstanie i upowszechnienie brakteatów stanowiło wynik zmiany techniki menniczej, a nie systemu pieniężnego. Brakteaty są rodzajem monety właściwym dla Europy środkowej, szeroko wówczas rozumianej. Posługiwano się nimi w Niemczech wschodnich i południowych, w Polsce, w Czechach, na Węgrzech, w Austrii, a na północy - w Dani i Szwecji oraz w państwie krzyżackim. 

brakteat "hebrajski" Mieszka Starego (po prawej)



Na brakteatach polskich widnieją postacie ludzkie, stojące lub siedzące, czasem w szatach duchownych, popiersia, głowy w koronach, w mitrach książęcych i biskupich, w aureolach; także zwierzęta, jak na przykład konie, jelenie, wiewiórki, koziorożce i lwy oraz orły i inne ptaki, ryby; rośliny i ich elementy, a więc kwiaty, lilie, drzewa, liście; budowle świeckie i kościelne...

brakteaty tzw. denary krzyżowe (poniżej)


Cechą wspólną brakteatów, wyróżniającą je spośród innych monet, była ich wielka kruchość. Łamliwe brakteaty nie nadawały się do długotrwałego lub intensywnego obiegu. Zwykle dwa razy do roku następowała ich wymiana. Wycofywano z obiegu monety stare, a w zamian za nie, z nowej emisji, otrzymywano mniej monet. Posiadacz monet tracił… W takiej sytuacji zapobiegano gromadzeniu pieniądza i wymuszano obrót pieniędzmi. Taka polityka prowadziła do stabilnego rozwoju gospodarczego. W Polsce brakteaty to monety charakterystyczne przede wszystkim dla okresu rozdrobnienia feudalnego. 


brakteat Bolesława Krzywoustego



Wszystkie brakteaty polskie z końca XII wieku i ogromna ich większość z XIII stulecia pochodzą z mennic książęcych. "Epoka brakteatów” zakończyła się w I połowie XIV stulecia.