Nefryt... kamień szczególny

Nefryt (gr. nephros – nerka), obok jaspisu, uważany był powszechnie za kamień leczniczy. Wierzono, że posiadanie go jest skutecznym środkiem na wszelkie schorzenia nerek. Nefryt to skała zbudowana z drobnych pręcików i igieł złożonych z minerałów zwanych afibolami. Gama barw tego kamienia  zawiera się od białej do ciemno- i czarnozielonej, a czasami bywa czerwonawa w wyniku utleniania żelaza. Już w epoce kamiennej wykorzystywano go do wyrobu przeróżnych narzędzi. Dzięki olbrzymiej wytrzymałości stanowił znakomity materiał do wyrobu siekierek, młotków, noży i grotów strzał. Wyroby z nefrytu znajdowano w różnych miejscach na świecie – od jezior w Szwajcarii po Bajkał, na brzegach Morza Karaibskiego i nawet w Nowej Zelandii. Szczególnie ceniony był jednak w Chinach, gdzie wyrabiano z niego ozdoby, rzeźbione naczynia, przedmioty kultu religijnego oraz... instrumenty muzyczne. Na jedwabnych lub złotych sznurkach zawieszano nefrytowe płytki, które po uderzeniu drewnianym młoteczkiem wydawały dźwięki o różnych tonach. Nefryt zdobił również insygnia władzy cesarza i jego urzędników. Miał też duże zastosowanie w życiu codziennym. Wyrabiano z niego naczynia – talerzyki, kubeczki, miseczki... Z nefrytu wytwarzano także amulety, rzeźbione wazy i pudełeczka, które bywały darem ofiarowywanym w dowód miłości i przyjaźni. 

Chińscy cesarze cenili nefryt do tego stopnia, że polecali z niego wyrabiać monety. W Chinach właśnie – w dwunastym wieku – powstało najobszerniejsze dzieło o nefrycie, zawierające około 700 rycin przedstawiających wyroby będące w posiadaniu pierwszego cesarza z dynastii Sung. Nefryt występuje również w Polsce. Ten z okolic Jordanowa jest barwy zielonej w różnych odcieniach: od szarozielonej, poprzez jasno- do ciemnozielonej. Warto wspomnieć, że z Jordanowa w 1899 roku amerykański badacz kamieni G. F. Kunz wywiózł, niestety, potężny blok nefrytu ważący ponad 2 tony. Okaz ten obecnie znajduje się w Metropolitan Museum w Nowym Jorku.

Statki Fenicjan…. najlepszych żeglarzy starożytności

Gaulos

Gaulos, czyli statki handlowe

W starożytności za najlepszych żeglarzy swoich czasów uznawani byli Fenicjanie. Budowali jednostki handlowe i wojenne. Ich statki handlowe Grecy nazywali gaulos, ponieważ miały zaokrąglone kształty i przypominały wyglądem wannę. Miały od 20 do 30 metrów długości, 6-7 metrów szerokości i 1,5 metra zanurzenia. Mogły przewozić nawet 100 ton ładunku. Ich kadłuby uszczelniano smołą, a na dziobach malowano oczy, które miały pomóc w odnalezieniu właściwej drogi na morzu. Na statkach handlowych załoga nie była liczna – rzadko przekraczała 20 osób.

Trirema, czyli statki wojenne

Gaulos, relief w kamieniu

Fenicjanie budowali również statki wojenne, zwane trirema. Konstrukcje tego typu przypisuje się właśnie im. Długi kadłub i prosty dziób pozwalały na osiąganie znacznych prędkości. Jednostka taka zazwyczaj mierzyła około 37 metrów długości i 3,7 metra szerokości, a na pokład zabierała do 200 osób załogi – wioślarzy i żołnierzy. Statek posiadał dwa żagle – główny rozpięty na środku, a mniejszy na dziobie - umożliwiające kurs pod wiatr. Na rufie znajdowało się stanowisko dla kapitana i oficerów. 

Trirema

Statek wyposażony był w dwa stery mieczowe umieszczone na rufie przy każdej burcie. W jednostkach tego typu wiosła ułożone były w trzech naprzemiennych rzędach tak, żeby wioślarze wzajemnie sobie nie przeszkadzali. Do ochrony załogi przed strzałami wrogów i abordażem służyły tarcze umocowane wzdłuż obu burt. Okręt wyposażony był ponadto w ostro zakończony taran z brązu, służący do rozbijania jednostek nieprzyjaciela.

Stela króla Meszy... czyli Kamień Moabitów

Stela króla Meszy, znana również jako Kamień Moabitów, została wykuta w czarnym bazalcie w IX wieku p.n.e. Stelę, o wysokości 124 cm, zawierającą starożytną inskrypcję zapisaną alfabetem paleohebrajskim, odkrył niemiecki misjonarz F. A. Klein w 1868 roku w miejscowości Dibon (obecnie Ziban) w Jordanii, na wschód od Morza Martwego. Na steli zachowały się 34 wersy, niektóre jedynie fragmentarycznie. Treść inskrypcji odnosi się do króla Meszy i sławi jego zwycięstwo w starciach z królestwem Izraela. Chełpi się on wyzwoleniem Moabitów spod trwającego 40 lat jarzma izraelskiego, a także zniszczeniem wroga „na wieki”. Z opisu działalności króla dowiadujemy się, że naprawił mury obronne, zbudował pałac i zbiorniki na wodę. Było to niezwykle ważne z powodu panującej suszy na ziemiach Moabu. Tablica jest uszkodzona i brak tekstu sprawia trudności w jego interpretacji. Stela Meszy przechowywana jest w paryskim Luwrze, natomiast jej kopia – w Muzeum Brytyjskim w Londynie.

Fragment inskrypcji brzmi: "Ja jestem Mesza, syn Kemosz-bone, król Moabu, Dibonita. (...) Omri był królem Izraela i przez długi czas gnębił Moab, ponieważ Kamosz był rozgniewany na swój kraj. Następcą po nim został jego syn. On również powiedział: Idź, zabierz Nebo od Izraela! Poszedłem więc nocą i walczyłem przeciw nim od świtu aż do południa, zdobyłem miasto i wybiłem do nogi. (...) I wziąłem stamtąd sprzęty Jahwe, wlokąc je przed Kemosza".

Jaspis... tajemniczy kamień

Jaspis (z gr. laspis – cętkowany kamień) to krzemionkowa skała osadowa, zbudowana w różnych proporcjach z kwarcu i chalcedonu. Ma różne barwy – od szarej poprzez żółtą, zieloną, szaroniebieską aż do czerwonej. Jaspisy pochodzące z Pustyni Libijskiej są przeważnie żółte i brunatne, czerwona odmiana występuje w Górach Harzu, zielona w Chinach i na Uralu. Olbrzymie złoża jaspisu znajdują się na Syberii, w Indiach i Stanach Zjednoczonych. Kamień ten występuje także w Polsce na Dolnym Śląsku. Różnorodność domieszek w jaspisach powoduje, że są pięknym tworzywem dla rzeźb. Wypolerowana tafla tego kamienia sama już jest jak wspaniały obraz. Najpiękniejsze okazy jaspisów uralskich znajdują się w Ermitażu. Car Piotr I wysyłał specjalne ekspedycje w poszukiwaniu tych pięknych kamieni.

Jaspis nigdy nie był łatwy do obróbki. Odznacza się niezwykłą twardością, co sprawiało, że przed wiekami wykonywano z tego kamienia tylko drobiazgi: przybory do pisania, szkatułki, popielniczki czy pieczątki.  Dopiero zastosowanie w technice obróbki korundu i karborundu, a więc twardych materiałów ściernych, umożliwiło w XVIII i XIX wieku wykonywanie w szlifierniach olbrzymich waz. Jaspisy cieszyły się uznaniem nie tylko w Rosji. Podróżnik holenderski z XVII wieku Boecjusz de Bott pisał o jaspisach barwy purpurowej i  białej znalezionych na terenach dzisiejszych Czech. Obróbką tych pięknych kamieni Czesi zajmowali się od XIV wieku. 

Telegraf optyczny... sposób przekazywania informacji

Telegraf Chappe’a 

Telegraf Chappe’a

Jednym z najstarszych pomysłów przekazywania wiadomości na duże odległości, a znanym już w starożytności, był telegraf optyczny. Wówczas używali go Grecy i Kartagińczycy. Telegraf taki składał się z pochodni oraz zegara wodnego. Pochodnią sygnalizowano uruchomienie i wyłączenie zegara, a poziom wody w nim oznaczał określoną wiadomość. Inną formą telegrafu optycznego stosowanego przez Greków były odpowiednio ustawiane pochodnie. W ten sposób przekazywali wiadomości przy użyciu liter, bo każda z nich miała przyporządkowany sobie odpowiedni układ świateł. W ciągu wieków używano również innych rodzajów telegrafów, na przykład sygnalizacji chorągiewkowej na morzu.

Semaforowy telegraf optyczny

W 1791 roku Francuz Claude Chappe stworzył semaforowy telegraf optyczny. Zasada jego działania oparta była na odpowiednim ustawieniu belek sygnałowych, umieszczonych na maszcie lub jakiejś wyniosłości terenu. Do przekazywania wiadomości na duże odległości stosowano system stacji przekaźnikowych. Pierwszą linią tego typu telegrafu było połączenie Paryża z Lille. Również w Polsce zastosowano ten wynalazek łącząc Warszawę z Modlinem, Petersburgiem i Moskwą. 

Ewangeliarz z Rossano... kodeks purpurowy

Iluminacja z Ewangeliarza z Rossano

Ewangeliarz z Rossano (Codex purpureus Rossanensis) jest jednym z purpurowych kodeksów uncjalnych Nowego Testamentu. Powstał w VI wieku, lecz nie do końca wiadomo gdzie. Karty kodeksu mają wymiar 31 cm x 26 cm. Rękopis przechowywany jest w katedrze w Rossano we Włoszech. Zawiera pełny tekst Ewangelii Mateusza i niepełnej Marka. Nie ma w nim znaków interpunkcyjnych ani przerw pomiędzy wyrazami. Do dnia dzisiejszego zachowało się jedynie 188 z 400 kart kodeksu. Pozostała część uległa zniszczeniu podczas pożaru w XVII lub XVIII wieku. Prawdopodobnie oryginalny kodeks zawierał pełny tekst czterech Ewangelii. Tekst spisany został w dwóch kolumnach na pergaminie nasączonym purpurą. Każda kolumna składała się z 20 linijek, z których pierwsze trzy pisane były złotem, pozostałe – srebrem. 

Jezus przed Piłatem

W kodeksie tym, charakterystycznym dla sztuki bizantyjskiej z VI wieku, zachowało się 15 stron z 17 miniaturami ilustrującymi życie Jezusa. Przedstawiają one między innymi wskrzeszenie Łazarza, wjazd do Jerozolimy, umywanie nóg, ostatnią wieczerzę czy Jezusa przed Piłatem. Dokładnie nie wiadomo, w jaki sposób kodeks ów znalazł się w Kalabrii. Najprawdopodobniej przywieźli go mnisi uciekający przed Arabami i w ten sposób stał się on w VIII wieku własnością arcybiskupa z Rossano.