Filozof na tronie... Marek Aureliusz

Marek Aureliusz

Marcus Aurelius Antoninus urodził się w Rzymie 26 kwietnia 121 roku w rodzinie zamożnych patrycjuszy. Był synem Anniusza Werusa wychowanym pod opieką cesarza Hadriana. Otrzymał bardzo staranne wykształcenie. W roku 138 został adoptowany przez Antoninusa Piusa, którego córkę, Faustynę Młodszą poślubił w 145 roku. W roku 161 został cesarzem. Państwu rzymskiemu za jego rządów zagrażali Partowie, a przede wszystkim plemiona germańskie i sarmackie, które zajęły prowincje bałkańskie, wtargnęły do Galii Przedalpejskiej i oblegały Akwileę. Pomimo pacyfistycznych przekonań cesarz-filozof zmuszony był podjąć działania wojenne: w latach 162 – 166 prowadził wojnę z Partami, walczył z Kwadami i Markomanami w latach 166 – 168 oraz 170 – 174 z Jazygami. Większa część rządów Marka Aureliusza upłynęła na wojnach. Aureli zmarł 17 marca 180 roku w Vindobonie (obecnie Wiedeń), w czasie przygotowań do kolejnej wyprawy przeciw Markomanom. Kasjusz Dion – jeden z biografów Aurelego twierdzi, że Marka zamordowali lekarze na polecenie Kommodusa. Ponoć cesarz, świadom, że ginie z woli syna, dla uniknięcia walk wewnętrznych, miał w ostatnich słowach oddalić od Kommodusa podejrzenie zbrodni ojcobójstwa. Mimo, iż w czasie jego rządów Cesarstwo gnębiły wojny, zarazy i klęski żywiołowe, filozof na tronie u potomnych zyskał opinię władcy bardzo mądrego i sprawiedliwego. Rozmyślania spisywał już jako cesarz, w wieku pięćdziesięciu trzech lub czterech lat, a więc według przekonania starożytnych Rzymian, w starości. Początkowo traktował tekst jako zapis wydarzeń, ale potem rozszerzył go o przemyślenia i odczucia osobiste. 

Do siebie samego

Tytuł dzieła Do siebie samego najlepiej świadczy o ostatecznej koncepcji dzieła. W tradycji polskiej utwór przyjął się jednak pod tytułem Rozmyślania. Marek Aureli był jednym z tych nielicznych władców wielkich imperiów, których władza nie zdemoralizowała. Jako cesarz – głowa i obrońca państwa, gwarant stanu jego posiadania – musiał odbywać wyprawy wojenne, ujarzmiać barbarzyńców, lecz jego działaniom trudno przypisać myśl Tacyta: Rzymianie grabież, mordy, porywanie ludzi nazywają fałszywym mianem panowania, a skoro pustynią uczynią – pokojem. Ekspedycjom wojskowym Marka towarzyszyły próby romanizacji podbitych ludów, nadawanie nawet przywilejów – od zwalniania z podatków do przyznawania obywatelstwa rzymskiego. Marek nie zbudował systemu filozoficznego, był wiernym uczniem stoików, swoje rozważania ograniczył do zagadnień etycznych, a jednak wywarł ogromny wpływ na filozofię i literaturę europejską. 

Wenecja średniowieczna... i jej monety

Dukat wenecki z XIII wieku

W średniowieczu Wenecja na całym świecie słynęła z mennic i z bitych w nich monet. Początkowo częściowo naśladowano szelągi bite nieco wcześniej w Weronie. Po raz pierwszy wybito srebrnego dukata, tzw. grosso, w 1193 roku za rządów doży Enrica Dandolo. Ów grosz był pierwszą „grubszą” monetą na Zachodzie. Natomiast w roku 1284 wybito pierwszego złotego dukata o wadze 3,55 g. 

Lira tron

Wenecja dbała o ciężar i czystość kruszcu swojej złotej monety. Jakość bitych monet nie uległa żadnym zmianom przez cały czas istnienia państwa – aż do upadku Republiki Weneckiej w 1797 roku. Dzięki temu dukat wenecki (wł. ducato) miał uprzywilejowany kurs nie tylko w rejonie basenu Morza Śródziemnego, ale i poza nim. 

Od 1543 roku przybrał on nazwę zecchino, czyli cekin. Pomimo pojawienia się złotej monety Wenecja stale zachowywała monetę srebrną. Srebrny grosz i złoty dukat stanowiły „twardą” monetę handlową Wenecji. Oprócz nich w obiegu były również monety pomniejsze, na przykład srebrny funt, tzw. lira tron – wybity po raz pierwszy w roku 1472 za rządów doży Mikołaja Trona. Moneta ta ważyła 6,52 g i zawierała 6,18 g czystego srebra.

Przyrząd oblężniczy... pluteje

Szturmowanie miejsc ufortyfikowanych i związanych z nimi działań mających na celu podejście jak najbliżej murów było niebezpieczne. Tarcza ochronna używana przez piesze formacje wojska nie zapewniała dostatecznego bezpieczeństwa. Już w starożytności zaczęto powszechnie używać osłony podczas szturmów. Duże tarcze, zwane plutejami nie tylko chroniły przed strzałami i kamieniami, ale także umożliwiały wykonywanie prac ziemnych podczas szturmowania. 

Pierwszą ruchomą zasłoną najprawdopodobniej był wiklinowy kosz z niewielkim otworem umożliwiającym obserwację otoczenia, który osłaniał niemal całe ciało wojownika, a jednocześnie mógł on w miarę bezpiecznie dobiec do celu. W czasie ostrzału łuczników czy procarzy mógł kucnąć i przeczekać grad strzał i kamieni, chroniąc w ten sposób nogi. Jednakże taka osłona była niewystarczająca na przykład podczas wykonywania podkopów czy przygotowania terenu dla wież oblężniczych, kiedy zatrudnionych było kilku żołnierzy. I w takim przypadku używano dużych blend – mających własne koła lub zamocowanych na wózkach,  by przesuwanie takiej konstrukcji nie stanowiło większego problemu. 

Osłony te przeważnie wykonywano z wikliny, chrustu lub desek, które pokrywano specjalnie impregnowanymi skórami zwierzęcymi, odpornymi na działanie ognia. Od czasu, gdy zaczęto używać broni palnej drewniane ściany plutei zabezpieczano workami z piaskiem lub obijano blachą. Ten prosty przyrząd oblężniczy stosowany był przez wieki na całym świecie. W Kronice polskiej Stanisława Chwalczewskiego czytamy, że pluteje używane były także podczas obrony Głogowa w 1109 roku. 

Po raz ostatni doceniono je w czasie I wojny światowej. Wówczas wojska angielskie i rosyjskie wyposażone zostały w ruchome pancerne blendy strzeleckie, które umożliwiały prowadzenie walki, a jednocześnie chroniły przed ogniem przeciwnika. Natomiast artyleria francuska, aby osłonić własną obsługę, stawiała obok armat płyty pancerne z pochyłym daszkiem. Obecnie pluteje w nieco zmienionej formie używane są jako tarcze ochronne dla dział. 

Epikur z Samos... Mędrzec z Ogrodu

Jednym z najważniejszych filozofów greckich zajmujących się zagadnieniami filozofii życia był Epikur. Poszukiwał odpowiedzi na pytanie: jak żyć, aby być szczęśliwym, a więc postępować rozsądnie, żyć w spokoju, wierzyć świadectwu zmysłów odrzucając przesądy i wiarę we wpływy sił nadnaturalnych. Jedynym dobrem jest przyjemność (albo brak bólu), którą daje doskonała harmonia ciała i umysłu płynąca z prostego, cnotliwego i sprawiedliwego życia, nie zakłóconego przez strach przed bogami i śmiercią. Epikur urodził się w roku 341 p.n.e. na wyspie Samos, kiedy Tracja stała się prowincją macedońską. Jego rodzice pochodzili z Aten, ale wiele lat przed narodzinami syna wyemigrowali do ateńskiej kolonii na Samos. Epikur studiował filozofię pod kierunkiem platonika Pamfilusa. Pobierał nauki także u ucznia Demokryta – Nauzyfanesa z Teos. W wieku 18 lat podjął służbę wojskową w Atenach, po zakończeniu której dołączył do rodziny wydalonej z Samos do Kolofonu w Azji Mniejszej. W latach 311–310 p.n.e. nauczał w Mitylenie, lecz został zmuszony do opuszczenia miasta. Kolejnym miejscem jego pobytu było Lampsakos, gdzie nauczał w założonej przez siebie szkole filozoficznej. Wiek dojrzały filozofa i jego działalność nauczycielska przypadły na wzrost i upadek imperium macedońskiego, rozdzieranego walkami diadochów – tak nazwano dowódców armii Aleksandra Wielkiego (z gr. diádochos = następca), którzy po jego śmierci w roku 323 p.n.e. podzielili je między siebie. Po długotrwałych walkach powstały trzy wielkie państwa: Egipt, Syria i Macedonia. Te wypadki polityczne miały wpływ na los Aten, które w owym czasie przeżywały upadek polityczny i kulturalny, stąd  udział w życiu politycznym stracił dla wielu jednostek sens. 

Epikur, fresk "Szkoła Ateńska" Rafaela Santi

Epikur w 306 roku p.n.e. przybył do Aten i założył własną szkołę w ogrodzie położonym niedaleko Dipylonu, w posiadłości pomiędzy Stoą a Akademią. Od lokalizacji szkołę tę nazywano Ogrodem. Jako nauczyciel był surowy, ale dyscypliny wymagał nie tylko od uczniów, lecz również od nauczycieli, nie wyłączając siebie. Nauczał do końca swego życia. Mówił o sobie, że jest filozoficznym „samoukiem“. Nigdy się nie ożenił, nie miał też dzieci. Zmarł w Atenach w roku 270 p.n.e. w wieku 72 lat. Bezpośrednią przyczyną jego zgonu była kamica nerkowa. Diogenes Laertios w dziele Żywoty i poglądy słynnych filozofów zamieszcza list Epikura do Idomeneusa: Piszę ten list do Ciebie w szczęśliwym dla mnie dniu, który jest również ostatnim dniem mojego życia. Zostałem zaatakowany przez bolesną niemożność oddania moczu, a także biegunkę, tak gwałtowną, że nic nie może wyrazić mojego cierpienia. Ale radość mojego umysłu, która pochodzi ze wspomnień wszystkich moich kontemplacji filozoficznych, równoważy wszystkie te dolegliwości. 

Dla Epikura człowiek był najwyższą wartością, dlatego sądził, że filozofia nie może być jedynie zbiorem pustych zaleceń oderwanych od życia. Powinna służyć człowiekowi, uczynić go dobrym i szczęśliwym. Punktem wyjścia było założenie, że szczęście jest najwyższym dobrem. Celem natomiast było wyjaśnienie na czym szczęście polega i jak je można osiągnąć. Szczęście polega na doznawaniu przyjemności, nieszczęście zaś – na  odczuwaniu cierpienia. Myślą podstawową było więc założenie, że do szczęścia wystarcza jedynie brak cierpienia. Epikur był przekonany, że samo życie jest radością. Naturalny stan człowieka jest stanem przyjemnym wtedy, gdy nic dobrego i nic złego go nie spotyka. Jest to radość wrodzona. Nie musimy się o nią starać i zabiegać, a jako wrodzona jest niezawodna. Zdaniem epikurejczyków, jeżeli tylko ciało będzie zdrowe i dusza spokojna, to życie będzie radością. Podstawowym pojęciem filozoficznym epikureizmu jest ataraksja, czyli stan, w którym cały organizm, zarówno dusza jak i ciało, znajduje się w doskonałej równowadze i spokoju. Głównym składnikiem szczęścia, ale nie jedynym, jest radość życia. Oprócz tej wewnętrznej radości istnieją przyjemności, które są uzależnione od czynników zewnętrznych. Dla osiągnięcia pozytywnych przyjemności muszą być spełnione dwa warunki: po pierwsze trzeba mieć przyjemności i trzeba, by były one spełnione. Jedne przyjemności występują przy braku potrzeb, inne zaś przy ich zaspokajaniu. Te dwa rodzaje przyjemności oczywiście nie są sobie równe. Epikur był przekonany, że tylko w przyjemności negatywnej, tzn. przy braku potrzeb, człowiek jest zupełnie wolny od cierpienia. Natomiast wtedy, gdy są potrzeby, tam zawsze występuje zagrożenie, iż nie zostaną one zaspokojone, a już samo zaspokajanie złączone jest z cierpieniem.

Uzdrowiska... w starożytnej Grecji

Wiara w pochodzenie chorób od bogów zaczęła zanikać w Grecji w V wieku p.n.e. Od tego czasu powoli zaczęła rozwijać się medycyna, a wraz z nią pojawiły się ośrodki lecznicze. Do tzw. asklepiejonów, czyli greckich sanktuariów boga Asklepiosa zajmującego się uzdrawianiem ludzi, przybywali chorzy z prośbą o wyleczenie. Takie sanktuaria Grecy budowali przy źródłach wód termalnych lub mineralnych oraz w miejscach o szczególnym klimacie. We wschodniej części Peloponezu znajdował się kompleks leczniczy w Epidauros, w którym bogaci pacjenci mogli zażywać kąpieli i masaży oraz zdrowo się odżywiać. W centrum tego kompleksu znajdowała się świątynia Asklepiosa, boga i patrona sztuki lekarskiej. W Grecji istniały również inne ośrodki uzdrowiskowe, do których przyjeżdżali pacjenci ze wszystkich zakątków Hellady. Wśród nich wyróżniał się Asklepiejon na wyspie Kos wzniesiony na czterech tarasach połączonych marmurowymi schodami. Wokół świątyni  znajdowały się budynki, w których mieszkali pielgrzymi oraz siedziba hipokratejskiej szkoły lekarskiej, która konkurowała z pobliskim Knidos. 

Asklepiejon na wyspie Kos

Do innych znanych ośrodków należały: Delfy, o których mówiło się, że woda ze źródła kastalskiego ma właściwości uzdrawiające, Leben na Krecie – wzniesione nad źródłami termalnymi, Pergamon, Cyrena oraz attyckie Oropos, poświęcone herosowi Amfiaraosowi, gdzie pielgrzymi otrzymywali informacje o istocie swojej choroby i środkach leczniczych, które powinni stosować. Uzdrowiskiem położonym na zachodnim krańcu greckiego świata było Ampurias – kolonia Massalii na północno-wschodnim wybrzeżu Iberii.